Pasa el ratón por una palabra (o tócala) para ver su morfología.
Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. Moribus suis Orgetorigem ex vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut igni cremaretur. Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium omnem suam familiam, ad hominum milia decem, undique coegit, et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit.
Texto: O. Seel (Teubner, 1961).
Intenta traducirlo y responder las preguntas antes de abrir las soluciones.
Traducción
Este asunto fue revelado a los helvecios por una delación. Según su costumbre, obligaron a Orgetórix a defender su causa encadenado; si era condenado, debía seguirle el castigo de ser quemado en la hoguera. El día fijado para la vista de la causa, Orgetórix reunió ante el tribunal, de todas partes, a toda su servidumbre, unos diez mil hombres, y condujo al mismo lugar a todos sus clientes y deudores, de los que tenía un gran número; por medio de ellos se libró de defender su causa.
- Contexto: la conjura de Orgetórix para hacerse con el poder ha sido descubierta.
- ex vinculis causam dicere: literalmente «defender la causa desde las cadenas», es decir, encadenado, como acusado preso.
- damnatum poenam sequi oportebat: damnatum es un participio con valor condicional («al condenado» → «si era condenado»).
- familiam: no es «familia» en sentido moderno, sino el conjunto de esclavos y gente de la casa.
- ad hominum milia decem: ad es aquí adverbio («cerca de, unos»).
Análisis sintáctico
Cada grupo lleva debajo su raya y su función, y una flecha que va a su verbo. Los recuadros numerados son oraciones subordinadas: se analizan debajo, en la caja con el mismo número.
1Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata.
1Oración simple pasiva
El verbo es un perfecto pasivo partido: est … enuntiata, «fue revelado». Sujeto paciente, ea res; Helvetiis, a quién; per indicium, por qué medio.
2Moribus suis Orgetorigem ex vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut igni cremaretur.
2Dos oraciones principales yuxtapuestas
Un punto y coma separa dos ideas: la obligación de defenderse encadenado (coegerunt) y el castigo que le esperaba (oportebat).
2aPrincipal 1
cogo lleva a la persona obligada en acusativo (Orgetorigem) y lo que se le obliga a hacer en infinitivo: causam dicere, «defender su causa». El sujeto son los helvecios.
yuxtapuestas
2bPrincipal 2 (impersonal)
oportebat es impersonal: su sujeto es una oración de infinitivo. Dentro, poenam es el sujeto en acusativo y damnatum, el CD de sequi: «que el castigo siguiera al condenado».
2b.1Oración de infinitivoSuj.
sequi es el infinitivo de un deponente: «seguir». damnatum tiene valor condicional: «si era condenado».
2b.1.1Sub. completiva (ut + subj.)Aposición a poenam
Explica en qué consistía el castigo: «que fuera quemado». igni es un ablativo instrumental.
3Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium omnem suam familiam, ad hominum milia decem, undique coegit, et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit.
3Tres principales coordinadas y yuxtapuestas
Tres verbos principales con el mismo sujeto, Orgetorix: coegit y conduxit, unidos por et, y eripuit, tras el punto y coma.
3aPrincipal 1
Empieza con un ablativo absoluto de tiempo. El CD es omnem suam familiam, y el inciso ad hominum milia decem dice cuántos eran.
3a.1Ablativo absoluto (part. perf.)CC tiempo
die + participio constituta: «fijado el día». causae dictionis: «de la vista de la causa».
et
3bPrincipal 2
CD doble: clientes obaeratosque. La relativa dice que eran muchos.
3b.1Sub. de relativo adjetivaCN (antecedente)
quorum es un genitivo partitivo, CN de numerum: «de los cuales tenía un gran número».
yuxtapuestas
3cPrincipal 3
se eripuit, «se libró». Antes, la subordinada con ne dice de qué: de defender su causa.
3c.1Sub. adverbial final (ne + subj.)CC finalidad
ne + imperfecto de subjuntivo: «para no defender su causa».
ad hominum milia decem: ad es adverbio, «unos».
Preguntas
Análisis morfológico de enuntiata (est), coegerunt, damnatum, cremaretur, constituta y eripuit.
Ver respuesta
enuntiata (est): de enuntio, -as, -are, -avi, -atum. Participio de perfecto pasivo, nominativo singular femenino (concierta con res); con est forma el pretérito perfecto de indicativo pasivo, 3.ª persona del singular: «fue revelado».
coegerunt: de cogo, -is, -ere, coegi, coactum. 3.ª persona del plural del pretérito perfecto de indicativo, voz activa.
damnatum: de damno, -as, -are, -avi, -atum. Participio de perfecto pasivo, acusativo singular masculino.
cremaretur: de cremo, -as, -are, -avi, -atum. 3.ª persona del singular del pretérito imperfecto de subjuntivo, voz pasiva.
constituta: de constituo, -is, -ere, constitui, constitutum. Participio de perfecto pasivo, ablativo singular femenino (concierta con die, que aquí es femenino, como es habitual cuando significa «fecha fijada»).
eripuit: de eripio, -is, -ere, eripui, ereptum. 3.ª persona del singular del pretérito perfecto de indicativo, voz activa.Analiza sintácticamente la primera oración: Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata.
Ver respuesta
Oración simple, pasiva. Sujeto paciente: ea res (ea, determinante demostrativo). Núcleo del predicado: est enuntiata (perfecto pasivo). Helvetiis: dativo, complemento indirecto. per indicium: complemento circunstancial de medio (per + acusativo). No hay complemento agente expreso.
Analiza damnatum poenam sequi oportebat, ut igni cremaretur.
Ver respuesta
oportebat: verbo impersonal (pretérito imperfecto de indicativo), núcleo de la oración principal.
damnatum poenam sequi: oración de infinitivo que funciona como sujeto de oportebat. Sujeto en acusativo: poenam; verbo: sequi (infinitivo de presente del deponente sequor); damnatum: CD de sequi (participio sustantivado o concertado con un eum = Orgetórix implícito), con valor condicional: «que el castigo siguiera al condenado / si era condenado».
ut igni cremaretur: subordinada sustantiva (completiva) introducida por ut + subjuntivo, en aposición a poenam: explica en qué consistía el castigo. igni: ablativo instrumental (ignis tiene ablativo en -i). Imperfecto de subjuntivo por la consecutio temporum (principal en pasado).Identifica y explica la construcción Die constituta causae dictionis.
Ver respuesta
Ablativo absoluto con valor temporal («el día fijado…», «llegado el día fijado…»). die: sujeto del ablativo absoluto; constituta: participio de perfecto pasivo concertado, predicado del ablativo absoluto. dictionis: genitivo, CN de die; causae: genitivo objetivo, CN de dictionis («la vista de la causa»; causam dicere → causae dictio).
Analiza omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit.
Ver respuesta
Primera oración (coordinada copulativa con la anterior mediante et): verbo conduxit; sujeto elíptico Orgetórix; CD omnes clientes obaeratosque suos (dos sustantivos coordinados por -que); eodem: adverbio, CC de lugar («al mismo lugar»).
quorum magnum numerum habebat: subordinada adjetiva de relativo; antecedente clientes obaeratosque; quorum: genitivo plural, CN de numerum (genitivo partitivo); magnum numerum: CD de habebat.
per eos … se eripuit: oración yuxtapuesta; se: pronombre reflexivo, CD; per eos: CC de medio.
ne causam diceret: subordinada con ne + imperfecto de subjuntivo (concordancia de tiempos con eripuit). Se suele analizar como final negativa («se escapó para no defender su causa»); también puede entenderse como sustantiva dependiente de un verbo de evitación («se libró de defender su causa»). causam: CD de diceret.Léxico: escribe palabras castellanas y catalanas derivadas de iudicium y numerum, y distingue, cuando puedas, entre palabras patrimoniales y cultismos.
Ver respuesta
iudicium: cast. juicio (evolución popular o semiculta), judicial, judicatura (cultismos), enjuiciar, juicioso; cat. judici, judicial, enjudiciar, prejudici.
numerum: cast. número, numeroso, numeral, enumerar, innumerable (cultismos); cat. nombre (patrimonial: la u breve tónica da o y el grupo secundario -m'r- desarrolla una b: num(e)rum > nombre), nombrós; número, numerar, numeral (cultismos).