Saltar al contenido
Català

Damón y Fintias, amigos fieles

Cicerón, De officiis III 45 · 63 palabras

Pasa el ratón por una palabra (o tócala) para ver su morfología.

Damonem et Phintiam Pythagoreos ferunt hoc animo inter se fuisse, ut, cum eorum alteri Dionysius tyrannus diem necis destinavisset et is, qui morti addictus esset, paucos sibi dies commendandorum suorum causa postulavisset, vas factus sit alter eius sistendi, ut, si ille non revertisset, moriendum esset ipsi. Qui cum ad diem se recepisset, admiratus eorum fidem tyrannus petivit, ut se ad amicitiam tertium ascriberent.

Texto: texto de Perseus (W. Miller, Loeb, 1913).

Intenta traducirlo y responder las preguntas antes de abrir las soluciones.

Traducción

Cuentan que los pitagóricos Damón y Fintias tuvieron entre sí tal disposición de ánimo que, como el tirano Dionisio había fijado a uno de ellos el día de su ejecución y el condenado a muerte había pedido unos pocos días para encomendar a los suyos, el otro se hizo fiador de su comparecencia, de modo que, si aquel no volvía, tendría que morir él mismo. Como aquel regresó el día fijado, el tirano, admirado de su lealtad, les pidió que lo admitieran como tercero en su amistad.

  • Contexto: Cicerón trata de los límites de la amistad y pone como modelo a estos dos filósofos pitagóricos de Siracusa, en tiempos del tirano Dionisio. El episodio lo cuentan también Diodoro y Valerio Máximo.
  • vas factus sit alter eius sistendi: vas, vadis es el «fiador» que garantiza que el acusado se presentará ante el juez; eius sistendi es un gerundivo en genitivo que depende de vas («fiador de presentarlo»). El perfecto de subjuntivo factus sit, tras un verbo principal en pasado, es frecuente en las consecutivas: subraya que el hecho ocurrió de verdad.
  • moriendum esset ipsi: perifrástica pasiva impersonal (gerundivo neutro de morior + sum) con ipsi como dativo agente: «él mismo tendría que morir».
Análisis sintáctico

Cada grupo lleva debajo su raya y su función, y una flecha que va a su verbo. Los recuadros numerados son oraciones subordinadas: se analizan debajo, en la caja con el mismo número.

1Damonem et Phintiam Pythagoreos ferunt hoc animo inter se fuisse, ut, cum eorum alteri Dionysius tyrannus diem necis destinavisset et is, qui morti addictus esset, paucos sibi dies commendandorum suorum causa postulavisset, vas factus sit alter eius sistendi, ut, si ille non revertisset, moriendum esset ipsi.

1Oración principal

ferunt, «cuentan», con sujeto indeterminado. Lo que cuentan es una oración de infinitivo: Damón y Fintias eran de tal ánimo… que ocurrió lo que dice la consecutiva.

1.1 Damonem …CD(homines)Suj. omitidoferuntV

1.1Oración de infinitivoCD

Sujeto en acusativo, Damonem et Phintiam; Pythagoreos, aposición. hoc animo fuisse, «ser de tal ánimo»: ablativo de cualidad como atributo. hoc anuncia la consecutiva.

Damonem et PhintiamSuj. (ac.)PythagoreosAposiciónhoc animoAtributo (abl. cualidad)inter seCC (recíproco)fuisseV (inf. perf.)1.1.1 ut …CC consecuencia

1.1.1Sub. adverbial consecutiva (ut + perf. subj.)CC consecuencia

El núcleo es vas factus sit alter, «el otro se hizo fiador». Antes, dos subordinadas con cum explican la situación; después, otra consecutiva dice en qué consistía la fianza.

utNexo1.1.1.1 cum …CC tiempo / causavasAtributofactus sitV (pas.)alterSuj.eius sistendiCN (gen. de gerundivo)1.1.1.2 ut …CC consecuencia

1.1.1.1Dos subordinadas con cum coordinadas (et)CC tiempo / causa

cum histórico + pluscuamperfecto de subjuntivo: «como había…». Primero el tirano fija el día de la ejecución; después el condenado pide unos días.

1.1.1.1aSub. adverbial temporal-causal (cum + plusc. subj.)

Dionysius tyrannus, sujeto. ¿Qué fijó? diem necis, «el día de la ejecución». ¿A quién? eorum alteri, «a uno de los dos».

cumNexoeorumGen. partitivoalteriCIDionysiustyrannusAposiciónSuj.diemnecisCNCDdestinavissetV

et

1.1.1.1bSub. adverbial temporal-causal (cum + plusc. subj.)

Sujeto, is, el condenado, que es también el antecedente de la relativa. ¿Qué pidió? paucos dies. ¿Para qué? commendandorum suorum causa: causa + genitivo de gerundivo, «para encomendar a los suyos».

etNexoisSuj. (antecedente)1.1.1.1b.1 qui …CN (antecedente)paucos … diesCDsibiCI (reflexivo)commendandorum suorumGen. de gerundivocausaCC finalidadpostulavissetV

1.1.1.1b.1Sub. de relativo adjetivaCN (antecedente)

addico + dativo: morti addictus, «condenado a muerte». Subjuntivo por atracción modal: está dentro de una subordinada en subjuntivo.

quiSuj.mortiC. régimenaddictus essetV (pas.)

1.1.1.2Sub. adverbial consecutiva (ut + impf. subj.)CC consecuencia

La condición de la fianza: moriendum esset ipsi, perifrástica pasiva impersonal con dativo agente, «él mismo tendría que morir». Dentro, una condicional.

utNexo1.1.1.2.1 si …CC condiciónmoriendum essetV (perifr. pas.)ipsiDat. agente

1.1.1.2.1Sub. adverbial condicional (si + plusc. subj.)CC condición

ille, el condenado. Pluscuamperfecto de subjuntivo: anterior a esset.

siNexoilleSuj.nonAdv. negaciónrevertissetV

hoc … ut, «tal… que»: el primer ut es consecutivo. El perfecto de subjuntivo factus sit subraya que el hecho ocurrió de verdad.

2Qui cum ad diem se recepisset, admiratus eorum fidem tyrannus petivit, ut se ad amicitiam tertium ascriberent.

2Oración principal

tyrannus petivit, «el tirano pidió». admiratus, participio de un deponente, concertado con tyrannus: «admirado de su lealtad». Lo que pidió lo dice la completiva con ut.

2.1 Qui …CC tiempo / causaadmiratuseorumCNfidemCDCPred. del Suj. (part. concertado)tyrannusSuj.petivitV2.2 ut …CD

2.1Sub. adverbial temporal-causal (cum + plusc. subj.)CC tiempo / causa

se recipere, «volver». ad diem, «en el día fijado». El sujeto es Qui, el condenado.

QuiSuj. (relativo de enlace)cumNexoad diemCC tiemposeCDrecepissetV

2.2Sub. sustantiva completiva (ut + impf. subj.)CD

Verbo de petición + ut. El sujeto son Damón y Fintias; se, el tirano (reflexivo indirecto). tertium, «como tercero».

utNexo(Damon et Phintias)Suj. omitidoseCD (reflexivo)ad amicitiamCC direccióntertiumCPred. del CDascriberentV

Qui es un relativo de enlace: equivale a et is, «y este».

Preguntas

  1. Analiza morfológicamente necis, destinavisset, sistendi, admiratus y ascriberent.

    Ver respuesta

    necis: de nex, necis (f., 3.ª declinación). Genitivo singular.
    destinavisset: de destino, -as, -are, -avi, -atum. 3.ª persona del singular del pretérito pluscuamperfecto de subjuntivo, voz activa.
    sistendi: de sisto, -is, -ere, stiti, statum. Gerundivo (participio de futuro pasivo), genitivo singular masculino, concertado con eius.
    admiratus: de admiror, -aris, -ari, admiratus sum (deponente). Participio de perfecto, nominativo singular masculino, con significado activo («habiéndose admirado, admirado de»).
    ascriberent: de ascribo (adscribo), -is, -ere, -scripsi, -scriptum. 3.ª persona del plural del pretérito imperfecto de subjuntivo, voz activa.

  2. Analiza sintácticamente Damonem et Phintiam Pythagoreos ferunt hoc animo inter se fuisse, ut … vas factus sit alter. ¿Qué función tiene hoc animo? ¿Qué tipo de oración introduce el primer ut?

    Ver respuesta

    Principal: ferunt, verbo en presente con sujeto indeterminado («cuentan, se dice»).
    CD de ferunt: oración de infinitivo Damonem et Phintiam Pythagoreos hoc animo inter se fuisse. Sujeto en acusativo, Damonem et Phintiam (coordinados por et); Pythagoreos, aposición; fuisse, infinitivo de perfecto (anterioridad); hoc animo, ablativo de cualidad en función de atributo («de tal ánimo»); inter se, CC («entre sí», valor recíproco).
    ut … vas factus sit alter: subordinada adverbial consecutiva, anunciada por el correlativo hoc («tal… que»). Verbo en perfecto de subjuntivo.

  3. Analiza sintácticamente cum eorum alteri Dionysius tyrannus diem necis destinavisset et is, qui morti addictus esset, paucos sibi dies commendandorum suorum causa postulavisset.

    Ver respuesta

    Dos subordinadas adverbiales coordinadas por et, introducidas por cum + pluscuamperfecto de subjuntivo (cum histórico, temporal-causal: «como», «cuando»), dentro de la consecutiva.
    1.ª: Dionysius tyrannus, sujeto (tyrannus, aposición); destinavisset, verbo; diem, CD, con necis como CN; alteri, CI, con eorum como genitivo partitivo.
    2.ª: is, sujeto y antecedente de la relativa; postulavisset, verbo; paucos dies, CD; sibi, CI (reflexivo: el condenado); commendandorum suorum causa, CC de finalidad: causa + genitivo de gerundivo («para encomendar a los suyos»; suorum, sustantivado, «sus familiares»).
    qui morti addictus esset: subordinada adjetiva de relativo; antecedente is. qui, sujeto; addictus esset, verbo en pluscuamperfecto de subjuntivo pasivo (subjuntivo por atracción modal); morti, CI o complemento de régimen («a muerte»).

  4. Analiza sintácticamente vas factus sit alter eius sistendi, ut, si ille non revertisset, moriendum esset ipsi.

    Ver respuesta

    vas factus sit alter eius sistendi: núcleo de la consecutiva anterior. alter, sujeto; factus sit, verbo (perfecto de subjuntivo pasivo de facio, que equivale a fio, «hacerse, convertirse en»); vas, atributo o predicativo del sujeto; eius sistendi, CN de vas (genitivo de gerundivo: «de presentarlo»).
    ut … moriendum esset ipsi: subordinada adverbial consecutiva («de modo que»), que expresa la condición de la fianza. moriendum esset: perifrástica pasiva impersonal, en imperfecto de subjuntivo; ipsi, dativo agente.
    si ille non revertisset: subordinada adverbial condicional, dentro de la consecutiva. ille, sujeto (el condenado); non, adverbio de negación; revertisset, verbo en pluscuamperfecto de subjuntivo (anterior a esset, por la consecutio temporum).

  5. Analiza sintácticamente Qui cum ad diem se recepisset, admiratus eorum fidem tyrannus petivit, ut se ad amicitiam tertium ascriberent. Explica el valor de Qui, de admiratus y de ut.

    Ver respuesta

    Principal: tyrannus, sujeto; petivit, verbo; admiratus, participio de perfecto del deponente admiror, concertado con tyrannus (participio concertado, predicativo del sujeto), con eorum fidem como CD (eorum, CN).
    Qui cum ad diem se recepisset: subordinada adverbial con cum histórico + pluscuamperfecto de subjuntivo (temporal-causal). Qui es un relativo de enlace o nexo relativo (= et is, «y este»), sujeto de recepisset; se, CD (se recipere, «volver»); ad diem, CC de tiempo («en el día fijado»).
    ut se ad amicitiam tertium ascriberent: subordinada sustantiva completiva de CD de petivit (ut + subjuntivo con verbo de petición). Sujeto omitido, Damón y Fintias; ascriberent, verbo en imperfecto de subjuntivo (simultaneidad respecto a un pasado); se, CD (reflexivo indirecto: el tirano); tertium, predicativo del CD; ad amicitiam, CC de dirección («a su amistad»).

  6. Léxico: escribe dos derivados castellanos y dos catalanes de mors, mortis y de fides, y explica la evolución de mortem a cast. muerte y a cat. mort.

    Ver respuesta

    mors, mortis: cast. muerte, mortal, mortalidad, mortífero; cat. mort, mortal, mortalitat, mortífer.
    fides: cast. fe, fiel, fidelidad; cat. fe, fidel, fidelitat. Fidelidad y fidelitat son cultismos.
    Evolución mortem > muerte: pérdida de la -m final (morte); la ŏ tónica breve diptonga en ue; se mantiene la -e final tras el grupo -rt-.
    Evolución mortem > mort: pérdida de la -m final; la ŏ tónica se mantiene (en catalán solo diptonga ante palatal); cae la vocal final -e (apócope), como es normal en catalán.