Pasa el ratón por una palabra (o tócala) para ver su morfología.
Fortunatus sibi Damocles videbatur. In hoc medio apparatu Dionysius fulgentem gladium e lacunari saeta equina aptum demitti iussit, ut impenderet illius beati cervicibus. Itaque nec pulchros illos ministratores aspiciebat nec plenum artis argentum nec manum porrigebat in mensam; iam ipsae defluebant coronae; denique exoravit tyrannum, ut abire liceret, quod iam beatus nollet esse.
Texto: M. Pohlenz (Teubner, 1918), texto de Perseus Digital Library. Adaptación: se añade Dionysius como sujeto explícito de iussit (en el original, el sujeto viene del contexto anterior) y se ponen mayúsculas al inicio de cada oración.
Intenta traducirlo y responder las preguntas antes de abrir las soluciones.
Traducción
Damocles se sentía afortunado. En medio de todo este lujo, Dionisio mandó que desde el techo artesonado bajaran una espada reluciente, atada a una crin de caballo, para que quedara suspendida sobre la cabeza de aquel hombre feliz. Así que ya no miraba ni a aquellos hermosos sirvientes ni la plata cincelada con tanto arte, ni alargaba la mano hacia la mesa; hasta las coronas se le resbalaban de la cabeza; al final suplicó al tirano que le dejara marcharse, porque ya no quería ser feliz.
- Contexto: Dionisio el Viejo, tirano de Siracusa, oye a su adulador Damocles decir que nadie ha sido nunca tan feliz como él, y le ofrece probar su vida durante un banquete. Cicerón cuenta la anécdota para mostrar que no es feliz quien vive siempre bajo una amenaza; de aquí viene la expresión «la espada de Damocles».
- saeta equina aptum: aptus es aquí el antiguo participio de apio «atar»: «sujeta, atada con una crin de caballo»; saeta equina es ablativo instrumental.
- quod … nollet: quod con subjuntivo expresa una causa subjetiva: es la razón que alega Damocles al pedir permiso, no una afirmación del narrador. illius beati es irónico: «de aquel hombre tan feliz».
Análisis sintáctico
Cada grupo lleva debajo su raya y su función, y una flecha que va a su verbo. Los recuadros numerados son oraciones subordinadas: se analizan debajo, en la caja con el mismo número.
1Fortunatus sibi Damocles videbatur.
1Oración simple copulativa
videbatur es la pasiva de video: «parecía». Funciona como un verbo copulativo, así que fortunatus es el atributo, en nominativo como el sujeto. sibi, «a sí mismo»: «se creía afortunado».
2In hoc medio apparatu Dionysius fulgentem gladium e lacunari saeta equina aptum demitti iussit, ut impenderet illius beati cervicibus.
2Oración principal
Sujeto, Dionysius; verbo, iussit, «mandó». ¿Qué mandó? Que la espada bajara: es una oración de infinitivo que hace de CD. ¿Para qué? Lo dice la final con ut.
2.1Sub. sustantiva de infinitivo (pasivo)CD
gladium es el sujeto en acusativo de demitti, infinitivo pasivo: «que una espada fuera bajada». Va acompañado de dos participios: fulgentem, «reluciente», y aptum, «atada» con una crin (saeta equina).
2.2Sub. adverbial final (ut + subj.)CC finalidad
ut + imperfecto de subjuntivo, por la concordancia con el perfecto iussit: «para que pendiera». impendeo es un compuesto de in y rige dativo: cervicibus.
3Itaque nec pulchros illos ministratores aspiciebat nec plenum artis argentum nec manum porrigebat in mensam; iam ipsae defluebant coronae;
3Coordinadas copulativas negativas y yuxtapuesta
Itaque, «así que», introduce la consecuencia. Los tres nec unen dos verbos: aspiciebat, con dos CD, y porrigebat. Después del punto y coma va otra oración yuxtapuesta con su propio sujeto, coronae.
3aCoordinada 1
Sujeto omitido: Damocles. Dos CD unidos por nec … nec. artis es un genitivo que completa al adjetivo plenum: «lleno de arte».
nec
3bCoordinada 2
Mismo sujeto. in + acusativo indica dirección: «hacia la mesa».
yuxtapuestas
3cYuxtapuesta
Cambia el sujeto: ahora son ipsae … coronae, «las mismas coronas».
4denique exoravit tyrannum, ut abire liceret, quod iam beatus nollet esse.
4Oración principal
Sujeto omitido, Damocles; verbo, exoravit, «suplicó». ¿A quién? tyrannum. ¿Qué suplicó? Lo dice la completiva con ut. ¿Por qué? Lo dice la causal con quod.
4.1Sub. sustantiva completiva (ut + subj.)CD
Después de un verbo de ruego, ut + subjuntivo dice lo que se pide. liceret es impersonal y su sujeto es el infinitivo abire: «que le fuera permitido marcharse».
4.2Sub. adverbial causal (quod + subj.)CC causa
quod con subjuntivo da la causa tal como la alega Damocles. nollet lleva un infinitivo concertado, esse, y el atributo beatus va en nominativo porque se refiere al mismo sujeto.
4.2.1Infinitivo concertadoCD
esse tiene el mismo sujeto que nollet; beatus es su atributo: «no quería ser feliz».
Preguntas
Analiza morfológicamente videbatur, fulgentem, demitti, impenderet y nollet.
Ver respuesta
videbatur: de videor, -eris, -eri, visus sum («parecer»; pasiva de video, -es, -ere, vidi, visum). 3.ª persona del singular del pretérito imperfecto de indicativo, voz pasiva.
fulgentem: de fulgeo, -es, -ere, fulsi («brillar»). Participio de presente activo, acusativo singular masculino (concierta con gladium).
demitti: de demitto, -is, -ere, demisi, demissum («hacer bajar»). Infinitivo de presente, voz pasiva.
impenderet: de impendeo, -es, -ere («pender sobre, amenazar»). 3.ª persona del singular del pretérito imperfecto de subjuntivo, voz activa.
nollet: de nolo, non vis, nolle, nolui («no querer»; verbo irregular). 3.ª persona del singular del pretérito imperfecto de subjuntivo, voz activa.Analiza sintácticamente Fortunatus sibi Damocles videbatur.
Ver respuesta
Oración simple, con verbo copulativo.
Damocles: sujeto; videbatur: verbo (videor, «parecer», funciona como copulativo); fortunatus: atributo, en nominativo concertado con el sujeto; sibi: dativo del pronombre reflexivo, CI o dativo de juicio («a sí mismo»: «Damocles se parecía a sí mismo afortunado», es decir, «se creía afortunado»).Analiza sintácticamente In hoc medio apparatu Dionysius fulgentem gladium e lacunari saeta equina aptum demitti iussit, ut impenderet illius beati cervicibus.
Ver respuesta
Oración compuesta: principal + subordinada sustantiva de infinitivo + subordinada adverbial final.
Principal: Dionysius, sujeto; iussit, verbo; In hoc medio apparatu: CC de tiempo o circunstancia (in + ablativo; hoc y medio conciertan con apparatu).
Subordinada sustantiva de infinitivo, CD de iussit: gladium … demitti. gladium: sujeto en acusativo del infinitivo pasivo demitti; fulgentem: participio de presente concertado en función de atributo (adyacente) de gladium; aptum: participio (de apio) concertado con gladium, en función predicativa («atada»), con saeta equina como CC instrumental; e lacunari: CC de lugar «de donde» (e + ablativo).
Subordinada adverbial final: ut + subjuntivo (impenderet, imperfecto por la concordancia de tiempos con el perfecto iussit). Sujeto omitido: gladius; cervicibus: complemento en dativo exigido por el verbo compuesto impendeo; illius beati: CN de cervicibus (beati, adjetivo sustantivado).Analiza sintácticamente Itaque nec pulchros illos ministratores aspiciebat nec plenum artis argentum nec manum porrigebat in mensam.
Ver respuesta
Oración compuesta por coordinación copulativa negativa (nec … nec … nec), introducida por la conjunción consecutiva itaque. Sujeto omitido en las dos oraciones: Damocles.
Primera oración: aspiciebat, verbo; dos CD coordinados por nec: pulchros illos ministratores (pulchros e illos conciertan con ministratores) y plenum artis argentum (plenum concierta con argentum; artis es complemento en genitivo del adjetivo plenum).
Segunda oración: porrigebat, verbo; manum, CD; in mensam, CC de dirección (in + acusativo).Analiza sintácticamente denique exoravit tyrannum, ut abire liceret, quod iam beatus nollet esse. ¿Qué valor tiene aquí ut? ¿Por qué quod lleva subjuntivo?
Ver respuesta
Oración compuesta: principal + subordinada sustantiva completiva + subordinada adverbial causal.
Principal: sujeto omitido (Damocles); exoravit, verbo; tyrannum, CD de persona; denique, CC de tiempo (adverbio).
ut abire liceret: subordinada sustantiva completiva en función de CD de exoravit (verbo de ruego + ut + subjuntivo): ut es conjunción completiva, «que». liceret: verbo impersonal; abire: infinitivo en función de sujeto de liceret (se sobrentiende el dativo sibi: «que le fuera permitido marcharse»).
quod iam beatus nollet esse: subordinada adverbial causal. Lleva subjuntivo porque expresa la causa alegada por Damocles (causa subjetiva, en estilo indirecto implícito). nollet: verbo; esse: infinitivo concertado en función de CD de nollet (mismo sujeto); beatus: atributo de esse, en nominativo porque concierta con el sujeto de nollet; iam: CC de tiempo.Léxico: explica la evolución de manum > cast. mano, cat. mà, y de mensam > cast. mesa. Escribe un cultismo derivado de manus, otro de mensa y otro de gladius.
Ver respuesta
manum > mano: pérdida de la -m final (manu) y paso de la -u final a -o. En catalán, manum > mà: pérdida de la -m final, caída de la vocal final -u (man) y pérdida de la -n que queda en posición final (la n reaparece en el plural mans).
mensam > mesa: pérdida de la -m final y simplificación del grupo -ns- en -s- (ya en latín vulgar se decía mesa). La ē larga tónica se mantiene como e. En catalán la palabra corriente es taula, de tabula.
Cultismos: de manus, manual, manuscrito, manipular (cat. manual, manuscrit, manipular); de mensa, comensal (cat. comensal); de gladius, gladiador y gladiolo (cat. gladiador, gladiol), la flor llamada así por la forma de espada de sus hojas.