Saltar al contenido
Català

La muerte de Catilina

Salustio, De coniuratione Catilinae 61, 1-2 y 4 (adaptado) · 49 palabras

Pasa el ratón por una palabra (o tócala) para ver su morfología.

Sed confecto proelio tum vero cerneres, quanta audacia quantaque animi vis fuisset in exercitu Catilinae. Nam fere quem quisque vivus pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivus, in voltu retinens.

Texto: texto de Perseus Digital Library (PerseusDL, canonical-latinLit, phi0631.phi001.perseus-lat4). Adaptación: Se omite el § 3 (Pauci autem, quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo divorsius, sed omnes tamen advorsis volneribus conciderant.). El resto es literal; se mantiene la grafía de la edición (voltu = vultu).

Intenta traducirlo y responder las preguntas antes de abrir las soluciones.

Traducción

Pero, terminado el combate, entonces sí que habrías podido ver cuánta audacia y cuánta fuerza de ánimo había habido en el ejército de Catilina. Pues casi cada uno cubría con su cuerpo, ya sin vida, el puesto que había ocupado combatiendo mientras vivía. Catilina, por su parte, fue encontrado lejos de los suyos, entre los cadáveres de los enemigos, respirando todavía un poco y conservando en el rostro la fiereza de ánimo que había tenido en vida.

  • Contexto: último capítulo de la obra. En la batalla de Pistoria (principios del 62 a. C.), el ejército de Catilina es aniquilado por las tropas del Senado al mando de Petreyo. Salustio, que condena a Catilina, reconoce aquí el valor con que murieron él y los suyos.
  • cerneres: imperfecto de subjuntivo con valor potencial referido al pasado y 2.ª persona de sujeto indeterminado («uno habría podido ver», «habrías visto»). De él depende la interrogativa indirecta quanta … fuisset.
  • quem quisque … locum ceperat, eum … tegebat: el antecedente (locum) está dentro de la relativa, que va delante; en la principal lo recoge el demostrativo eum. Ordenado: quisque eum locum, quem vivus pugnando ceperat, … corpore tegebat. quisque es el sujeto de las dos oraciones.
Análisis sintáctico

Cada grupo lleva debajo su raya y su función, y una flecha que va a su verbo. Los recuadros numerados son oraciones subordinadas: se analizan debajo, en la caja con el mismo número.

1Sed confecto proelio tum vero cerneres, quanta audacia quantaque animi vis fuisset in exercitu Catilinae.

1Oración principal

El verbo principal es cerneres, «habrías visto»; el sujeto es un «tú» indeterminado. Antes, un ablativo absoluto dice cuándo. ¿Qué habrías visto? Lo dice la interrogativa indirecta: cuánta audacia había habido.

SedNexo adversativo1.1 proelio confectoCC tiempotum veroCC tiempocerneresV (subj. potencial)1.2 quanta …CD

1.1Ablativo absoluto (part. perf.)CC tiempo

proelio + participio confecto: «terminado el combate». No depende de ninguna preposición ni de ningún verbo.

proelioSuj.confectoV (part. perf.)

1.2Sub. sustantiva interrogativa indirectaCD

quanta … quantaque, «cuánta… y cuánta». Dos sujetos, audacia y vis; fuisset es sum existencial, «había habido». Subjuntivo, como toda interrogativa indirecta; pluscuamperfecto, porque es anterior a cerneres.

quanta audaciaSuj. (1)quantaqueanimiCNvisSuj. (2)fuissetV («había habido»)in exercituCatilinaeCNCC lugar

cerneres: subjuntivo potencial del pasado, «habrías podido ver».

2Nam fere quem quisque vivus pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat.

2Oración principal

Ordena: quisque eum locum, quem vivus pugnando ceperat, corpore tegebat. Sujeto, quisque, «cada uno»; verbo, tegebat; CD, eum. ¿Con qué lo cubría? corpore. ¿Cuándo? amissa anima, ya muerto.

NamNexo explicativofereAdv.2.1 quem …Relativa (antecedente de eum)eumCD2.2 anima amissaCC tiempocorporeCC instrumentotegebatV

2.1Sub. de relativo adjetiva (antecedente incorporado)Relativa (antecedente de eum)

quem … locum: el relativo concierta con su antecedente dentro de la relativa. vivus es predicativo, «estando vivo»; pugnando, gerundio en ablativo, «combatiendo».

quem … locumCDquisqueSuj.vivusCPred. del Suj.pugnandoCC modo (gerundio)ceperatV

2.2Ablativo absoluto (part. perf.)CC tiempo

anima + participio amissa: «perdida la vida», es decir, ya muerto.

animaSuj.amissaV (part. perf.)

El antecedente, locum, está dentro de la relativa; en la principal lo recoge eum.

3Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivus, in voltu retinens.

3Oración principal pasiva

Sujeto, Catilina; verbo, repertus est, «fue encontrado». ¿Dónde? Lejos de los suyos, entre los cadáveres enemigos. ¿Cómo? Lo dicen dos participios concertados con Catilina: spirans y retinens.

CatilinaSuj.veroNexo adversativolongeAdv.a suisCC lugarinter … cadaverahostiumCNCC lugarrepertus estV (pas.)3.1 paululum …CPred. del Suj.

3.1Dos participios concertados coordinadosCPred. del Suj.

spirans y retinens son participios de presente en nominativo masculino singular, como Catilina: acciones simultáneas, «respirando… y conservando».

3.1aParticipio 1

paululum etiam, «todavía un poco».

paululum etiamAdv.spiransV (part. pres.)

-que

3.1bParticipio 2

CD, ferociam animi, «la fiereza de ánimo»; la relativa dice cuál: la que había tenido en vida.

ferociamanimiCNCD3.1b.1 quam …CN (antecedente)in voltuCC lugarretinensV (part. pres.)

3.1b.1Sub. de relativo adjetivaCN (antecedente)

quam es el CD de habuerat; vivus, predicativo: «que había tenido estando vivo».

quamCDhabueratVvivusCPred. del Suj.

voltu es la grafía antigua de vultu.

Preguntas

  1. Analiza morfológicamente cerneres, vis, pugnando, amissa y repertus est.

    Ver respuesta

    cerneres: de cerno, -is, -ere, crevi, cretum. 2.ª persona del singular del pretérito imperfecto de subjuntivo, voz activa.
    vis: de vis, —, f. (pl. vires, -ium), sustantivo irregular de la 3.ª declinación. Nominativo singular. Ojo: no es la 2.ª persona de volo.
    pugnando: de pugno, -as, -are, -avi, -atum. Gerundio en ablativo («combatiendo, luchando»).
    amissa: de amitto, -is, -ere, amisi, amissum. Participio de perfecto pasivo, ablativo singular femenino (concierta con anima).
    repertus est: de reperio, -is, -ire, repperi, repertum. 3.ª persona del singular del pretérito perfecto de indicativo, voz pasiva (masculino singular, concertado con Catilina).

  2. Analiza sintácticamente Sed confecto proelio tum vero cerneres, quanta audacia quantaque animi vis fuisset in exercitu Catilinae.

    Ver respuesta

    Oración compuesta: principal + subordinada sustantiva interrogativa indirecta.
    Principal: Sed, conjunción adversativa; confecto proelio, ablativo absoluto (participio de perfecto pasivo confecto + proelio) con valor temporal, CC de tiempo («terminado el combate»); tum, CC de tiempo; vero, adverbio que refuerza (tum vero, «entonces sí»); cerneres, verbo (sujeto indeterminado, «tú» genérico).
    Subordinada interrogativa indirecta, CD de cerneres: introducida por el interrogativo quanta … quantaque (concertado con audacia y vis); sujeto: audacia y vis, coordinados por -que; animi: CN de vis; fuisset: verbo (sum con valor existencial, «había habido»); in exercitu: CC de lugar; Catilinae: CN de exercitu.

  3. Analiza sintácticamente Nam fere quem quisque vivus pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. ¿Dónde está el antecedente del relativo?

    Ver respuesta

    Oración compuesta: principal + subordinada adjetiva de relativo.
    Principal: Nam, conjunción explicativa; fere, adverbio («casi»); sujeto: quisque (expresado en la relativa y común a las dos oraciones); tegebat, verbo; eum, CD (demostrativo que recoge a locum); corpore, CC de instrumento; amissa anima, ablativo absoluto (participio de perfecto pasivo), CC de tiempo («perdida la vida»).
    Subordinada de relativo: quem … locum ceperat. El antecedente, locum, está incorporado en la propia relativa y quem concierta con él como adjetivo; quem locum, CD de ceperat; quisque, sujeto; vivus, complemento predicativo del sujeto («estando vivo»); pugnando, gerundio en ablativo, CC de modo («combatiendo»); ceperat, verbo en pluscuamperfecto de indicativo.

  4. Analiza sintácticamente Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivus, in voltu retinens. Explica la función de spirans y retinens.

    Ver respuesta

    Oración compuesta: principal + dos participios concertados + subordinada adjetiva de relativo.
    Principal: Catilina, sujeto; vero, conjunción adversativa débil («por su parte»); repertus est, verbo en voz pasiva; longe a suis, CC de lugar (longe, adverbio; a suis, ab + ablativo, suis sustantivado: «los suyos»); inter hostium cadavera, CC de lugar (inter + acusativo; hostium, CN de cadavera).
    spirans y retinens: participios de presente activo concertados con Catilina (nominativo singular masculino), coordinados por -que; funcionan como complemento predicativo del sujeto y expresan una acción simultánea («respirando… y conservando»). paululum etiam: adverbios que modifican a spirans. ferociam: CD de retinens; animi: CN de ferociam; in voltu: CC de lugar.
    quam habuerat vivus: subordinada adjetiva de relativo, antecedente ferociam; quam, CD; habuerat, verbo; sujeto omitido (Catilina); vivus, complemento predicativo del sujeto.

  5. ¿Qué valor tiene el subjuntivo cerneres? ¿Por qué fuisset está en pluscuamperfecto de subjuntivo?

    Ver respuesta

    cerneres es un subjuntivo independiente de valor potencial: el imperfecto de subjuntivo expresa la posibilidad en el pasado («habrías podido ver», «se habría podido ver»). La 2.ª persona del singular tiene sujeto indeterminado (cualquiera que hubiera estado allí).
    fuisset va en subjuntivo porque es el verbo de una interrogativa indirecta, que siempre lo lleva. El tiempo sigue la consecutio temporum: el verbo del que depende, cerneres, es un tiempo secundario (pasado), y la acción de la subordinada es anterior (la audacia se había mostrado en el combate, antes de que se pudiera ver el resultado); por eso, pluscuamperfecto de subjuntivo.

  6. Léxico: escribe un derivado castellano y uno catalán de corpus, hostis y vivus, y explica la evolución fonética de animam > cast. alma. ¿Qué forma tiene en catalán?

    Ver respuesta

    corpus: cast. corporal, cuerpo (patrimonial); cat. corporal, cos (patrimonial). hostis: cast. hostil, hostilidad; cat. hostil, hostilitat. vivus: cast. vivo, vivaz; cat. viu, vivaç.
    Evolución animam > alma: pérdida de la -m final (anima); síncopa de la vocal postónica -i- (anma); el grupo -nm-, poco habitual, se resuelve por disimilación de la n en l (alma). En catalán, ànima, forma culta que no ha sufrido la síncopa; también es culto el castellano ánima (y animal, anímico).