Saltar al contenido
Català

Régulo, enviado a Roma bajo juramento

Cicerón, De officiis III 99 (adaptado) · 50 palabras

Pasa el ratón por una palabra (o tócala) para ver su morfología.

M. Atilius Regulus cum consul iterum in Africa ex insidiis captus esset duce Xanthippo Lacedaemonio, imperatore autem patre Hannibalis Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem. Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit.

Texto: texto de Perseus (W. Miller, Loeb, 1913). Adaptación: el texto se corta tras iudicavit, con punto en lugar del punto y coma de la edición (en el original sigue quae erat talis: manere in patria…). No hay otros cambios.

Intenta traducirlo y responder las preguntas antes de abrir las soluciones.

Traducción

Marco Atilio Régulo, como, siendo cónsul por segunda vez, había sido capturado en África en una emboscada bajo el mando del lacedemonio Jantipo —y siendo general en jefe Amílcar, el padre de Aníbal—, fue enviado al senado tras prestar juramento, para que, si no se devolvían a los cartagineses ciertos prisioneros nobles, regresara él mismo a Cartago. Cuando llegó a Roma, veía la apariencia de lo útil, pero, como muestran los hechos, la juzgó falsa.

  • Contexto: en el libro III del De officiis, Cicerón trata el conflicto entre lo honesto (honestum) y lo útil (utile). Régulo, capturado por los cartagineses en la primera guerra púnica (255 a. C.), es su gran ejemplo romano: la «apariencia de lo útil» era quedarse en Roma con su familia, pero cumplió el juramento y volvió a Cartago.
  • duce Xanthippo Lacedaemonio e imperatore … Hamilcare: ablativos absolutos nominales, sin participio, porque sum no tiene participio de presente («siendo jefe Jantipo», «siendo general Amílcar»). La identificación de este Amílcar con el padre de Aníbal es de Cicerón y es dudosa.
  • iuratus: participio de perfecto de forma pasiva pero de sentido activo, «habiendo jurado», «bajo juramento».
  • nisi redditi essent: el pluscuamperfecto de subjuntivo marca que la devolución de los prisioneros tenía que ser anterior al regreso de Régulo (en estilo directo sería un futuro perfecto: nisi redditi erunt).
Análisis sintáctico

Cada grupo lleva debajo su raya y su función, y una flecha que va a su verbo. Los recuadros numerados son oraciones subordinadas: se analizan debajo, en la caja con el mismo número.

1M. Atilius Regulus cum consul iterum in Africa ex insidiis captus esset duce Xanthippo Lacedaemonio, imperatore autem patre Hannibalis Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem.

1Oración principal pasiva

Sujeto, M. Atilius Regulus; verbo, missus est, «fue enviado». ¿Adónde? ad senatum. Antes del verbo, la subordinada con cum cuenta cómo cayó prisionero; iuratus, «tras jurar», concierta con el sujeto. Al final, la final con ut dice para qué lo enviaron.

M. Atilius RegulusSuj.1.1 cum …CC tiempo / causaiuratusCPred. (part. perf.)missus estV (pas.)ad senatumCC dirección1.2 ut …CC finalidad

1.1Sub. adverbial temporal-causal (cum + subj.)CC tiempo / causa

cum histórico + pluscuamperfecto de subjuntivo pasivo: «como había sido capturado». consul iterum, «siendo cónsul por segunda vez», se refiere al sujeto. Dentro van dos ablativos absolutos sin participio.

cumNexoconsuliterumAdv.CPred. del Suj.in AfricaCC lugarex insidiisCC modocaptus essetV (pas.)1.1.1 duce …CC circunstancia

1.1.1Dos ablativos absolutos nominalesCC circunstancia

No tienen participio porque sum no lo tiene: «siendo jefe Jantipo», «siendo general Amílcar». autem los une y los contrapone.

1.1.1aAblativo absoluto 1

Xanthippo es el «sujeto» y duce, el predicado: «bajo el mando de Jantipo». Lacedaemonio concierta con Xanthippo.

ducePredicado (abl.)XanthippoLacedaemonioAdj.Suj. (abl.)

autem

1.1.1bAblativo absoluto 2

Hamilcare es el «sujeto» e imperatore, el predicado. patre Hannibalis es una aposición de Hamilcare.

imperatorePredicado (abl.)autemNexopatreHannibalisCNAposiciónHamilcareSuj. (abl.)

1.2Sub. adverbial final (ut + subj.)CC finalidad

ut + imperfecto de subjuntivo por la concordancia con missus est: «para que volviera». Dentro, la condicional con nisi pone la condición. Carthaginem, nombre de ciudad, va en acusativo sin preposición.

utNexo1.2.1 nisi …CC condiciónrediretVipseSuj. (enfático)CarthaginemCC dirección

1.2.1Sub. adverbial condicional (nisi + subj.)CC condición

nisi, «si no». Pluscuamperfecto de subjuntivo pasivo: la devolución tenía que ser anterior al regreso. El sujeto va detrás del verbo: captivi nobiles quidam.

nisiNexoredditi essentV (pas.)PoenisCIcaptivinobiles quidamAdj. / Det.Suj.

iuratus tiene forma pasiva pero sentido activo: «habiendo jurado».

2Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit.

2Coordinadas adversativas

Dos oraciones unidas por sed, con el mismo sujeto, is (Régulo). La primera lleva una temporal con cum; la segunda, una comparativa con ut + indicativo.

2aCoordinada 1

videbat, «veía». ¿Qué? speciem, «la apariencia»; ¿de qué? utilitatis, «de lo útil». ¿Cuándo? Lo dice la temporal.

IsSuj.2a.1 cum …CC tiempoutilitatisCNspeciemCDvidebatV

2a.1Sub. adverbial temporal (cum + subj.)CC tiempo

cum histórico + pluscuamperfecto de subjuntivo: «cuando llegó». Romam, acusativo de dirección sin preposición.

cumNexoRomamCC direcciónvenissetV

sed

2bCoordinada 2

eam recoge speciem; falsam es predicativo del CD: «la juzgó falsa». ut res declarat es un inciso: «como muestran los hechos».

sedNexoeamCD2b.1 ut …CC modofalsamCPred. del CDiudicavitV

2b.1Sub. adverbial comparativa (ut + ind.)CC modo

ut con indicativo no es final: significa «como». res, «los hechos», es el sujeto.

utNexoresSuj.declaratV

Preguntas

  1. Analiza morfológicamente insidiis, iuratus, rediret, venisset y speciem.

    Ver respuesta

    insidiis: de insidiae, -arum (f., 1.ª declinación; solo se usa en plural). Ablativo plural.
    iuratus: de iuro, -as, -are, -avi, -atum. Participio de perfecto, nominativo singular masculino; aquí con sentido activo («habiendo jurado»).
    rediret: de redeo, -is, -ire, redii, reditum. 3.ª persona del singular del pretérito imperfecto de subjuntivo, voz activa.
    venisset: de venio, -is, -ire, veni, ventum. 3.ª persona del singular del pretérito pluscuamperfecto de subjuntivo, voz activa.
    speciem: de species, -ei (f., 5.ª declinación). Acusativo singular.

  2. Analiza sintácticamente M. Atilius Regulus cum consul iterum in Africa ex insidiis captus esset … iuratus missus est ad senatum.

    Ver respuesta

    Oración compuesta: principal + subordinada adverbial con cum.
    Principal: M. Atilius Regulus, sujeto; missus est, verbo en voz pasiva (perfecto de indicativo); ad senatum, CC de dirección; iuratus, participio concertado con el sujeto, en función de complemento predicativo («tras jurar»).
    Subordinada: cum histórico + pluscuamperfecto de subjuntivo pasivo (captus esset), con valor temporal-causal («como había sido capturado»). Sujeto, el mismo de la principal; consul, predicativo del sujeto, con el adverbio iterum («siendo cónsul por segunda vez»); in Africa, CC de lugar; ex insidiis, CC de modo («en una emboscada»).

  3. Identifica y explica las construcciones duce Xanthippo Lacedaemonio e imperatore autem patre Hannibalis Hamilcare.

    Ver respuesta

    Son dos ablativos absolutos nominales, sin participio (el verbo sum no tiene participio de presente; se sobrentiende «siendo»). Funcionan como CC de circunstancia dentro de la subordinada con cum.
    duce Xanthippo Lacedaemonio: Xanthippo es el «sujeto» del ablativo absoluto, con el adjetivo Lacedaemonio concertado; duce es el predicado: «siendo jefe el lacedemonio Jantipo», «bajo el mando de Jantipo».
    imperatore autem patre Hannibalis Hamilcare: Hamilcare es el «sujeto»; imperatore, el predicado; patre, aposición de Hamilcare, con Hannibalis como CN. autem une y opone los dos ablativos absolutos.

  4. Analiza ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem. Explica los tiempos verbales y el caso de Carthaginem.

    Ver respuesta

    ut … rediret ipse Carthaginem: subordinada adverbial final (ut + subjuntivo), que depende de missus est. Imperfecto de subjuntivo por la concordancia de tiempos con un verbo principal en pasado. Sujeto omitido (Régulo), reforzado por ipse; Carthaginem: acusativo de dirección sin preposición, porque es nombre de ciudad.
    nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam: subordinada adverbial condicional negativa (nisi, «si no»), insertada en la final. Verbo en pluscuamperfecto de subjuntivo pasivo: va en subjuntivo porque depende de otra subordinada en subjuntivo (atracción modal) y en pluscuamperfecto porque la acción es anterior a rediret. captivi nobiles quidam: sujeto (nobiles y quidam concertados con captivi); Poenis: CI.

  5. Analiza Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit. ¿Qué valor tienen aquí cum y ut?

    Ver respuesta

    Dos oraciones coordinadas adversativas (sed) con el mismo sujeto, is (Régulo).
    Primera: videbat, verbo; speciem, CD; utilitatis, CN de speciem. cum Romam venisset: subordinada adverbial temporal; cum histórico + pluscuamperfecto de subjuntivo («cuando llegó»); Romam: acusativo de dirección sin preposición (nombre de ciudad).
    Segunda: iudicavit, verbo; eam (referido a speciem), CD; falsam, complemento predicativo del CD. ut res declarat: subordinada adverbial comparativa o modal; ut con indicativo significa «como»; res, sujeto; declarat, verbo.

  6. Léxico: escribe palabras castellanas y catalanas derivadas de captivus y de senatus, y explica la evolución captivum > cast. cautivo.

    Ver respuesta

    captivus: cast. cautivo, cautiverio, cautivar; cat. captiu, captivitat, captivar. Del mismo verbo capio: captura, capturar, captar.
    senatus: cast. senado, senador, senatorial; cat. senat, senador, senatorial. Comparte raíz con senex («anciano»): senil, senectud (cat. senectut).
    Evolución captivum > cautivo: pérdida de la -m final (captivu); la -u final pasa a -o; la p implosiva ante t se vocaliza en u (capt- > caut-, como en baptizare > bautizar); se conservan la t y la v intervocálica.