Saltar al contenido

Dionisio y el miedo al barbero

Cicerón, Tusculanae disputationes V 58 (adaptado) · 43 palabras

Pasa el ratón por una palabra (o tócala) para ver su morfología.

Dionysius, ne tonsori collum committeret, tondere filias suas docuit. Ita sordido ancillarique artificio regiae virgines ut tonstriculae tondebant barbam et capillum patris. Et tamen ab is ipsis, cum iam essent adultae, ferrum removit instituitque, ut candentibus iuglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent.

Texto: M. Pohlenz (Teubner, 1918), texto de Perseus Digital Library. Adaptación: se sustituye quin etiam («más aún»), que enlaza con la frase anterior, por Dionysius, sujeto explícito de docuit (en el original el sujeto viene del contexto), y se ponen mayúsculas al inicio de cada oración.

Intenta traducirlo y responder las preguntas antes de abrir las soluciones.

Traducción

Dionisio, para no confiar su cuello a un barbero, enseñó a sus hijas a afeitar. Así, con un oficio vil y propio de esclavas, las princesas, como si fueran barberillas, le cortaban la barba y el pelo a su padre. Y, sin embargo, cuando ya eran mayores, también a ellas les quitó el hierro y dispuso que le chamuscaran la barba y el pelo con cáscaras de nuez al rojo vivo.

  • Contexto: Dionisio el Viejo, tirano de Siracusa, es para Cicerón el ejemplo de que el poder injusto no da la felicidad: desconfiaba de todos y, como dice justo antes, «se había encerrado él mismo, en cierto modo, en una cárcel». Poco después cuenta la anécdota de la espada de Damocles (V 62).
  • ab is ipsis: is es la grafía de iis, ablativo plural femenino de is, ea, id (= las hijas); con removeo, ab + ablativo indica separación: «les quitó a ellas mismas». ferrum es «el hierro», es decir, la navaja.
  • sibi: reflexivo indirecto. Está dentro de la completiva, cuyo sujeto son las hijas, pero se refiere a Dionisio, sujeto de instituit: «que le chamuscaran a él la barba». tonstriculae es diminutivo de tonstrix «barbera», con matiz despectivo.
Análisis sintáctico

Cada grupo lleva debajo su raya y su función, y una flecha que va a su verbo. Los recuadros numerados son oraciones subordinadas: se analizan debajo, en la caja con el mismo número.

1Dionysius, ne tonsori collum committeret, tondere filias suas docuit.

1Oración principal

Sujeto, Dionysius; verbo, docuit, «enseñó». doceo lleva dos acusativos: a quién (filias suas) y qué (tondere, «a afeitar»). Entre comas, la final negativa con ne.

DionysiusSuj.1.1 ne …CC finalidadtondereCD (inf.)filiassuasDet.CD (persona)docuitV

1.1Sub. adverbial final (ne + subj.)CC finalidad

ne + imperfecto de subjuntivo: «para no confiar». tonsori, «a un barbero», es el CI; collum, «el cuello», el CD.

neNexo(Dionysius)Suj. omitidotonsoriCIcollumCDcommitteretV

2Ita sordido ancillarique artificio regiae virgines ut tonstriculae tondebant barbam et capillum patris.

2Oración principal

Sujeto, regiae virgines, «las princesas»; verbo, tondebant; CD, barbam et capillum patris. sordido ancillarique artificio, «con un oficio vil y propio de esclavas»: dos adjetivos unidos por -que.

ItaAdv.sordidoAdj.ancillariqueAdj.artificioCC modoregiaeAdj.virginesSuj.2.1 ut tonstriculaeCC modotondebantVbarbam et capillumpatrisCNCD

2.1Sub. comparativa (verbo sobrentendido)CC modo

ut + nominativo: «como barberillas», con el verbo sobrentendido (ut tonstriculae tondent).

utNexotonstriculaeSuj.(tondent)V omitido

tonstricula, diminutivo de tonstrix «barbera», tiene matiz despectivo: «barberillas».

3Et tamen ab is ipsis, cum iam essent adultae, ferrum removit instituitque, ut candentibus iuglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent.

3Dos oraciones coordinadas copulativas (-que)

El sujeto de las dos es Dionisio. Et tamen, «y, sin embargo». Primero removit, «quitó»; después instituit, «dispuso», que lleva como CD una completiva con ut.

3aPrincipal 1

ferrum removit, «apartó el hierro» (la navaja). ¿De quién? ab is ipsis, «de ellas mismas». La temporal con cum dice cuándo.

Et tamenNexo (advers.)(Dionysius)Suj. omitidoab is ipsisCC separación3a.1 cum …CC tiempoferrumCDremovitV

3a.1Sub. adverbial temporal (cum histórico + imperf. subj.)CC tiempo

cum histórico + imperfecto de subjuntivo: «cuando ya eran mayores». adultae es el atributo de essent.

cumNexo(filiae)Suj. omitidoiamAdv.essentV copulativoadultaeAtr.

-que

3bPrincipal 2

instituit, «estableció, dispuso». ¿Qué dispuso? Lo dice la completiva con ut.

(Dionysius)Suj. omitidoinstituitqueV3b.1 ut …CD

3b.1Sub. sustantiva completiva (ut + subj.)CD

Sujeto, las hijas (omitido); verbo, adurerent, «chamuscaran». sibi es reflexivo indirecto: se refiere a Dionisio, sujeto de instituit. candentibus iuglandium putaminibus, «con cáscaras de nuez al rojo», es el instrumento.

utNexo(filiae)Suj. omitidocandentibusPart. concertadoiuglandiumCNputaminibusCC instrumentobarbam … et capillumCDsibiDat. interésadurerentV

is = iis, ablativo plural de is, ea, id: «de ellas mismas», las hijas.

Preguntas

  1. Analiza morfológicamente committeret, docuit, virgines, adultae y putaminibus.

    Ver respuesta

    committeret: de committo, -is, -ere, commisi, commissum («confiar, encomendar»). 3.ª persona del singular del pretérito imperfecto de subjuntivo, voz activa.
    docuit: de doceo, -es, -ere, docui, doctum («enseñar»). 3.ª persona del singular del pretérito perfecto de indicativo, voz activa.
    virgines: de virgo, virginis (f., 3.ª declinación). Nominativo plural.
    adultae: de adultus, -a, -um («adulto, crecido»; en origen, participio de perfecto de adolesco, -is, -ere, adolevi, adultum). Nominativo plural femenino (atributo de las hijas, sujeto omitido de essent).
    putaminibus: de putamen, putaminis (n., 3.ª declinación, «cáscara»). Ablativo plural.

  2. Analiza sintácticamente Dionysius, ne tonsori collum committeret, tondere filias suas docuit.

    Ver respuesta

    Oración compuesta: principal + subordinada adverbial final.
    Principal: Dionysius, sujeto; docuit, verbo. doceo construye doble acusativo: filias suas, CD de persona (suas, posesivo reflexivo concertado con filias), y tondere, infinitivo en función de CD de cosa («enseñó a sus hijas a afeitar»).
    Subordinada adverbial final negativa: ne + pretérito imperfecto de subjuntivo (committeret, por la correlación de tiempos con el perfecto docuit). Sujeto omitido: Dionisio; collum, CD; tonsori, CI.

  3. Analiza sintácticamente Ita sordido ancillarique artificio regiae virgines ut tonstriculae tondebant barbam et capillum patris. ¿Qué valor tiene ut?

    Ver respuesta

    Oración simple (con una comparativa elíptica).
    regiae virgines: sujeto (regiae, adjetivo concertado); tondebant: verbo (imperfecto de indicativo, acción repetida); barbam et capillum: CD, dos núcleos coordinados por et; patris: CN; ita: adverbio de modo («así»), que enlaza con la oración anterior; sordido ancillarique artificio: CC de modo o instrumento, en ablativo, con dos adjetivos (sordido, ancillari) coordinados por -que.
    ut tonstriculae: ut + nominativo, adverbio o conjunción comparativa con el verbo sobrentendido (ut tonstriculae tondent): «como barberillas». Concierta con el sujeto y equivale a un complemento predicativo.

  4. Analiza sintácticamente Et tamen ab is ipsis, cum iam essent adultae, ferrum removit. Explica el uso de cum.

    Ver respuesta

    Oración compuesta: principal + subordinada adverbial temporal.
    Principal: sujeto omitido, Dionisio; removit, verbo; ferrum, CD; ab is ipsis, CC de separación (ab + ablativo; is = iis, pronombre anafórico, con ipsis enfático: «de ellas mismas»); et tamen: nexo copulativo + adverbio adversativo («y, sin embargo»).
    Subordinada: cum histórico (temporal-causal) + pretérito imperfecto de subjuntivo, que expresa simultaneidad en el pasado: «cuando ya eran mayores». Sujeto omitido: las hijas; essent: verbo copulativo; adultae: atributo; iam: adverbio de tiempo.

  5. Analiza la oración instituitque, ut candentibus iuglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent. ¿Qué función tiene la subordinada? ¿A quién se refiere sibi?

    Ver respuesta

    instituitque: principal coordinada copulativa (por -que) con removit; sujeto omitido, Dionisio.
    ut … adurerent: subordinada sustantiva completiva en función de CD de instituit (ut + subjuntivo con un verbo de voluntad, «disponer que»); imperfecto de subjuntivo por la correlación con el perfecto instituit. Sujeto omitido: las hijas; adurerent, verbo; barbam et capillum, CD; candentibus iuglandium putaminibus, CC de instrumento (ablativo), con candentibus (participio de presente de candeo) concertado con putaminibus e iuglandium como CN; sibi, dativo de interés.
    sibi es un reflexivo indirecto: no se refiere al sujeto de la subordinada (las hijas), sino al de la principal, Dionisio: «que le chamuscaran a él la barba y el pelo».

  6. Léxico: explica la evolución fonética de ferrum > cast. hierro y de filiam > cast. hija y cat. filla. Escribe un cultismo derivado de capillus y otro de tondeo (tonsum).

    Ver respuesta

    ferrum > hierro: pérdida de la -m final; la ĕ tónica breve diptonga en ie; la f- inicial ante diptongo pasa a h- (aspirada en castellano medieval y hoy muda); la -u final pasa a -o. En catalán, ferro: se conserva la f- y la ĕ no diptonga.
    filiam > hija: pérdida de la -m final; f- > h-; la ī tónica larga se mantiene; el grupo -li- + vocal da en castellano antiguo [ʒ] (escrito j), que acaba en la velar [x]; se mantiene la -a final. En catalán, filla: se conserva la f- y -li- da la palatal lateral ll [ʎ].
    Cultismos: de capillus, cast. capilar, cat. capil·lar (frente a los patrimoniales cabello, cabell); de tonsum, cast. tonsura, cat. tonsura (la tonsura de los clérigos).