Saltar al contenido
Català

El senadoconsulto último contra Catilina

Salustio, De coniuratione Catilinae 29, 2-3 · 54 palabras

Pasa el ratón por una palabra (o tócala) para ver su morfología.

Itaque, quod plerumque in atroci negotio solet, senatus decrevit, darent operam consules, ne quid res publica detrimenti caperet. Ea potestas per senatum more Romano magistratui maxuma permittitur: exercitum parare, bellum gerere, coercere omnibus modis socios atque civis, domi militiaeque imperium atque iudicium summum habere; aliter sine populi iussu nullius earum rerum consuli ius est.

Texto: texto de Perseus Digital Library (PerseusDL, canonical-latinLit, phi0631.phi001.perseus-lat4).

Intenta traducirlo y responder las preguntas antes de abrir las soluciones.

Traducción

Por eso, como suele hacerse casi siempre en una situación grave, el senado decretó que los cónsules procuraran que la república no sufriera ningún daño. Este poder, el más grande, se concede al magistrado por medio del senado, según la costumbre romana: reclutar un ejército, hacer la guerra, someter por todos los medios a aliados y ciudadanos, tener el mando y la jurisdicción supremos en la ciudad y en campaña; de otro modo, sin una orden del pueblo, el cónsul no tiene derecho a ninguna de estas cosas.

  • Contexto: en octubre del 63 a. C., alarmado por las noticias de los preparativos de Catilina y de Manlio en Etruria, el cónsul Cicerón lleva el asunto al senado, que aprueba el llamado senatus consultum ultimum. Su fórmula es la que cita Salustio: darent operam consules, ne quid res publica detrimenti caperet.
  • darent operam consules: completiva en subjuntivo sin conjunción (equivale a ut darent operam); reproduce en estilo indirecto la orden del decreto. operam dare («poner empeño, procurar») rige a su vez la completiva con ne. ne quid … detrimenti: tras ne, quid = aliquid; detrimenti es genitivo partitivo («nada de daño», «ningún daño»).
  • maxuma y civis son grafías de la edición: maxuma = maxima (grafía arcaizante, típica de Salustio) y civis = cives (acusativo plural de los temas en -i). domi militiaeque son locativos: «en casa y en la guerra», es decir, dentro de Roma y en campaña.
Análisis sintáctico

Cada grupo lleva debajo su raya y su función, y una flecha que va a su verbo. Los recuadros numerados son oraciones subordinadas: se analizan debajo, en la caja con el mismo número.

1Itaque, quod plerumque in atroci negotio solet, senatus decrevit, darent operam consules, ne quid res publica detrimenti caperet.

1Oración principal

Sujeto, senatus; verbo, decrevit. ¿Qué decretó? Que los cónsules procuraran (darent operam) que la república no sufriera daño (ne … caperet). La relativa del principio comenta toda la oración: «como suele hacerse».

ItaqueNexo (consec.)1.1 quod …AposiciónsenatusSuj.decrevitV1.2 darent …CD

1.1Sub. de relativo sustantivada (= id quod)Aposición

El antecedente de quod es toda la oración principal. Con solet se sobrentiende fieri: «lo que suele hacerse».

quodSuj.plerumqueAdv.in … negotioatrociAdj.CCsoletV

1.2Sub. completiva (subj. sin ut)CD

Subjuntivo sin conjunción, como si fuera ut darent: es la orden del decreto. operam dare, «procurar», rige a su vez la completiva con ne.

darentVoperamCDconsulesSuj.1.2.1 ne …CD

1.2.1Sub. completiva (ne + subj.)CD

ne + subjuntivo tras un verbo de procurar: «que no». Tras ne, quid = aliquid; detrimenti, genitivo partitivo: «ningún daño».

neNexoquiddetrimentiGen. partitivoCDres publicaSuj.caperetV

Es la fórmula del senatus consultum ultimum.

2Ea potestas per senatum more Romano magistratui maxuma permittitur: exercitum parare, bellum gerere, coercere omnibus modis socios atque civis, domi militiaeque imperium atque iudicium summum habere;

2Oración principal pasiva

Sujeto, ea potestas; verbo, permittitur, «se concede». ¿A quién? magistratui. ¿Por medio de quién? per senatum. Después de los dos puntos, cuatro infinitivos explican en qué consiste ese poder.

EaDet.potestasSuj.per senatumCC mediomore RomanoCC modomagistratuiCImaxumaCPred. del Suj.permittiturV (pas.)2.1 exercitum …Aposición

2.1Cuatro infinitivos en aposición a potestasAposición

Los infinitivos funcionan como sustantivos y explican ea potestas: reclutar, hacer la guerra, someter, tener el mando.

2.1aInfinitivo 1

exercitum, CD de parare: «reclutar un ejército».

exercitumCDparareV (inf.)

yuxtapuestos

2.1bInfinitivo 2

bellum gerere, «hacer la guerra».

bellumCDgerereV (inf.)

yuxtapuestos

2.1cInfinitivo 3

socios atque civis, CD: «a aliados y ciudadanos». civis es acusativo plural.

coercereV (inf.)omnibus modisCC modosocios atque civisCD

yuxtapuestos

2.1dInfinitivo 4

domi militiaeque, locativos: «en la ciudad y en campaña». CD: imperium atque iudicium summum.

domi militiaequeCC lugar (locativo)imperium atque iudicium summumCDhabereV (inf.)

maxuma = maxima; civis = cives (acusativo plural).

3aliter sine populi iussu nullius earum rerum consuli ius est.

3Oración principal

consuli … ius est, dativo posesivo: «el cónsul tiene derecho». ¿A qué? nullius earum rerum, «a ninguna de estas cosas». aliter, «de otro modo», es decir, sin ese decreto.

aliterAdv.sine … iussupopuliCNCCnulliusearum rerumGen. partitivoCNconsuliDat. posesivoiusSuj.estV

Preguntas

  1. Analiza morfológicamente decrevit, darent, permittitur, civis y iussu.

    Ver respuesta

    decrevit: de decerno, -is, -ere, decrevi, decretum. 3.ª persona del singular del pretérito perfecto de indicativo, voz activa.
    darent: de do, das, dare, dedi, datum. 3.ª persona del plural del pretérito imperfecto de subjuntivo, voz activa.
    permittitur: de permitto, -is, -ere, permisi, permissum. 3.ª persona del singular del presente de indicativo, voz pasiva.
    civis: de civis, -is (m., 3.ª declinación, tema en -i). Acusativo plural (forma en -is = cives). Ojo: no es nominativo ni genitivo singular; lo indica la coordinación con socios, CD de coercere.
    iussu: de iussus, -us (m., 4.ª declinación). Ablativo singular. Se usa casi solo en ablativo (iussu, «por orden»).

  2. Analiza sintácticamente Itaque, quod plerumque in atroci negotio solet, senatus decrevit, darent operam consules, ne quid res publica detrimenti caperet.

    Ver respuesta

    Oración compuesta: principal + subordinada de relativo sustantivada + subordinada sustantiva completiva de la que depende otra completiva.
    Principal: Itaque, conjunción consecutiva («por eso»); senatus, sujeto; decrevit, verbo.
    quod plerumque in atroci negotio solet: subordinada de relativo cuyo antecedente es toda la oración principal (equivale a id quod), en aposición a ella; quod, sujeto; solet, verbo (se sobrentiende fieri: «lo que suele hacerse»); plerumque, adverbio; in atroci negotio, CC de situación (in + ablativo; atroci concierta con negotio).
    darent operam consules: subordinada sustantiva completiva en función de CD de decrevit, con subjuntivo sin conjunción (= ut darent); consules, sujeto; darent, verbo; operam, CD.
    ne quid res publica detrimenti caperet: subordinada sustantiva completiva con ne + subjuntivo, CD de operam darent (verbo de procurar); res publica, sujeto; caperet, verbo; quid … detrimenti, CD (quid = aliquid; detrimenti, genitivo partitivo).

  3. Explica por qué darent y caperet están en imperfecto de subjuntivo y por qué se usa ne y no ut non.

    Ver respuesta

    Las dos son completivas de verbos de voluntad (decerno, «decretar»; operam do, «procurar»), que llevan subjuntivo. El tiempo sigue la consecutio temporum: el verbo principal, decrevit, es un pretérito perfecto con valor de tiempo histórico (secundario) y las acciones de las subordinadas son simultáneas o posteriores; por eso, imperfecto de subjuntivo.
    Con los verbos de voluntad y de procurar, la completiva negativa se introduce con ne («que no»), no con ut non, que es propio de las consecutivas. Tras ne, el indefinido aliquid toma la forma quid.

  4. Analiza sintácticamente Ea potestas per senatum more Romano magistratui maxuma permittitur: exercitum parare, bellum gerere, coercere omnibus modis socios atque civis, domi militiaeque imperium atque iudicium summum habere. ¿Qué función tienen los infinitivos?

    Ver respuesta

    Principal: Ea potestas, sujeto (ea, determinante demostrativo); permittitur, verbo en voz pasiva; per senatum, complemento de medio (per + acusativo de persona: «por medio del senado»; hace las veces de complemento agente); more Romano, CC de modo («según la costumbre romana»); magistratui, CI; maxuma, complemento predicativo del sujeto («como el mayor», «que es el mayor»).
    exercitum parare, bellum gerere, coercere … civis y domi … habere: cuatro infinitivos yuxtapuestos que funcionan como aposición de ea potestas (explican en qué consiste ese poder). exercitum, bellum: CD de parare y gerere; omnibus modis, CC de modo; socios atque civis, CD de coercere (coordinados por atque); domi militiaeque, CC de lugar (locativos coordinados por -que); imperium atque iudicium summum, CD de habere (summum concierta con iudicium y se refiere a los dos).

  5. Analiza sintácticamente aliter sine populi iussu nullius earum rerum consuli ius est. ¿Qué tipo de dativo es consuli?

    Ver respuesta

    Oración simple, yuxtapuesta a la anterior. ius, sujeto; est, verbo; consuli, dativo posesivo (con sum: «el cónsul tiene derecho»); nullius, CN de ius (pronombre indefinido en genitivo: «derecho a nada»); earum rerum, genitivo partitivo, complemento de nullius (earum, determinante demostrativo concertado con rerum): «a ninguna de estas cosas»; aliter, adverbio, CC de modo («de otro modo»); sine populi iussu, CC de modo o condición (sine + ablativo; populi, CN de iussu).

  6. Léxico: escribe dos derivados castellanos y dos catalanes de populus, senatus e imperium, y explica la evolución de populum > cast. pueblo y cat. poble.

    Ver respuesta

    populus: cast. popular, populoso, pueblo; cat. popular, populós, poble. senatus: cast. senado, senador; cat. senat, senador. imperium: cast. imperio, imperial; cat. imperi, imperial.
    populum > pueblo: pérdida de la -m final (populu); síncopa de la vocal postónica -u- (poplu); sonorización de la p entre vocal y l (poblu); diptongación de la ŏ tónica breve en ue; la -u final pasa a -o.
    populum > poble: los mismos pasos de la síncopa y la sonorización (poblu), pero sin diptongación; la vocal final se pierde y, como el grupo -bl no puede quedar en final de palabra, se mantiene una -e de apoyo.