Pasa el ratón por una palabra (o tócala) para ver su morfología.
At Catoni studium modestiae, decoris, sed maxume severitatis erat; non divitiis cum divite neque factione cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentiā certabat; esse quam videri bonus malebat: ita, quo minus petebat gloriam, eo magis illum sequebatur.
Texto: A. W. Ahlberg (Teubner, 1919), texto de Perseus Digital Library. Adaptación: solo se pone mayúscula a At, al principio del § 5 (la edición: at Catoni…). El texto no se toca; al final se lee sequebatur, como imprime Ahlberg (que suprime el ad- de adsequebatur).
Intenta traducirlo y responder las preguntas antes de abrir las soluciones.
Traducción
Catón, en cambio, tenía afán de moderación, de decoro, pero sobre todo de severidad; no competía en riquezas con el rico ni en intrigas con el intrigante, sino en valor con el esforzado, en decencia con el modesto, en integridad con el honrado; prefería ser bueno a parecerlo: así, cuanto menos buscaba la gloria, tanto más lo seguía ella.
- Contexto: tras los discursos de César y de Catón en el senado sobre el castigo de los cómplices de Catilina (63 a. C.), Salustio compara a los dos hombres (cap. 54). Este pasaje cierra el retrato de Catón, contrapuesto al de César (At, «en cambio»).
- Catoni … erat: dativo posesivo («Catón tenía»). modestiae, decoris, severitatis: genitivos objetivos que dependen de studium («afán de…»). maxume es la grafía arcaica de maxime, propia de Salustio.
- quo minus …, eo magis …: correlación proporcional («cuanto menos…, tanto más…»); quo y eo son ablativos de medida (o de diferencia) que acompañan a los comparativos minus y magis. El sujeto de sequebatur (verbo deponente) es gloria, sobrentendido; illum es Catón.
Análisis sintáctico
Cada grupo lleva debajo su raya y su función, y una flecha que va a su verbo. Los recuadros numerados son oraciones subordinadas: se analizan debajo, en la caja con el mismo número.
1At Catoni studium modestiae, decoris, sed maxume severitatis erat;
1Oración simple
At, «en cambio»: ahora se habla de Catón. Sujeto, studium; verbo, erat. Catoni es un dativo posesivo: «Catón tenía afán». ¿De qué? Tres genitivos: modestiae, decoris y, sobre todo, severitatis.
maxume = maxime.
2non divitiis cum divite neque factione cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentiā certabat;
2Oración simple
Un solo verbo al final: certabat, «competía»; el sujeto es Catón. Cada pareja dice en qué competía (ablativo sin preposición) y con quién (cum + ablativo). non … neque niega las dos primeras; sed introduce las tres que sí.
3esse quam videri bonus malebat: ita, quo minus petebat gloriam, eo magis illum sequebatur.
3Dos oraciones yuxtapuestas
Los dos puntos separan la idea (prefería ser bueno a parecerlo) y su consecuencia (la gloria lo seguía). El sujeto de la primera es Catón; el de la segunda, gloria.
3aOración 1
Verbo, malebat, «prefería». ¿Qué? esse más que videri. bonus va en nominativo porque el sujeto de los infinitivos es el mismo Catón.
3a.1Dos infinitivos comparados (quam)CD (inf.)
esse y videri son el CD de malebat; quam, «que», introduce el segundo término de la comparación.
3a.1aInfinitivo 1
quam
3a.1bInfinitivo 2
yuxtapuestas
3bOración 2
quo minus …, eo magis …: «cuanto menos…, tanto más…». Sujeto de sequebatur, gloria, sobrentendido; illum, Catón, es el CD.
3b.1Sub. adverbial comparativa proporcional (quo … eo)CC (correlativa)
quo, ablativo de medida, va con el comparativo minus: «cuanto menos». Sujeto omitido, Catón; gloriam, CD de petebat.
malo = magis volo: por eso el segundo término va con quam.
Preguntas
Analiza morfológicamente Catoni, decoris, divite, videri y malebat.
Ver respuesta
Catoni: de Cato, Catonis (m., 3.ª declinación). Dativo singular.
decoris: de decus, decoris (n., 3.ª declinación). Genitivo singular.
divite: de dives, divitis (adjetivo de 2.ª clase, una terminación). Ablativo singular masculino (sustantivado: «el rico»).
videri: de video, -es, -ere, vidi, visum. Infinitivo de presente, voz pasiva («ser visto», y de ahí «parecer»).
malebat: de malo, mavis, malle, malui (irregular, de magis volo). 3.ª persona del singular del pretérito imperfecto de indicativo, voz activa.Analiza sintácticamente At Catoni studium modestiae, decoris, sed maxume severitatis erat. ¿Qué tipo de dativo es Catoni?
Ver respuesta
Oración simple. At: conjunción adversativa, contrapone a Catón con César, de quien se hablaba antes. studium: sujeto; erat: verbo (imperfecto de sum).
Catoni: dativo posesivo; con sum indica el poseedor: «Catón tenía afán…».
modestiae, decoris y severitatis: CN de studium (genitivos objetivos: el afán se dirige a la moderación, al decoro y a la severidad); los dos primeros, en asíndeton, y el tercero unido por sed. maxume: adverbio superlativo (= maxime), «sobre todo», que destaca severitatis.Analiza sintácticamente non divitiis cum divite neque factione cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentiā certabat.
Ver respuesta
Oración simple. Sujeto omitido: Catón; verbo: certabat («competía»).
Cinco parejas paralelas formadas por un ablativo sin preposición y cum + ablativo:
— divitiis, factione, virtute, pudore, abstinentiā: ablativos de instrumento o de relación, CC («en riquezas», «en intrigas», «en valor»…).
— cum divite, cum factioso, cum strenuo, cum modesto, cum innocente: CC de compañía (con certare, el adversario), con los adjetivos sustantivados.
Las dos primeras parejas se coordinan con non … neque («no… ni») y se oponen a las tres siguientes con sed (coordinación adversativa); estas tres van en asíndeton.Explica la construcción esse quam videri bonus malebat: función de los infinitivos, valor de quam y caso de bonus.
Ver respuesta
Oración simple con sujeto omitido (Catón) y verbo malebat («prefería»).
esse y videri: infinitivos que funcionan como CD de malebat. malo (= magis volo) lleva implícita una comparación, por eso el segundo término se introduce con quam («más que»): «prefería ser … más que parecer».
bonus: atributo de los dos infinitivos (esse es copulativo y videri, «parecer», también). Va en nominativo porque el sujeto de los infinitivos es el mismo que el de malebat (Catón): con verbos como volo, nolo y malo, cuando no cambia el sujeto, el infinitivo no lleva acusativo y el atributo concierta con el sujeto de la principal.Analiza sintácticamente ita, quo minus petebat gloriam, eo magis illum sequebatur.
Ver respuesta
Oración compuesta: principal + subordinada adverbial comparativa (proporcional), correlativa con quo … eo.
Principal: eo magis illum sequebatur. Sujeto omitido: gloria; sequebatur: verbo (imperfecto de indicativo de sequor, deponente); illum: CD (Catón); eo: ablativo de medida que acompaña al comparativo magis («tanto más»). ita: adverbio con valor consecutivo o conclusivo («así»).
Subordinada: quo minus petebat gloriam. quo: ablativo de medida (nexo correlativo de eo), con el comparativo minus («cuanto menos»); sujeto omitido: Catón; petebat: verbo; gloriam: CD.Léxico: escribe dos derivados en castellano y dos en catalán de virtus y de modestus, y explica la evolución de virtutem > cast. virtud y cat. virtut.
Ver respuesta
virtus, -utis: cast. virtud, virtuoso, virtuosismo; cat. virtut, virtuós, virtuosisme.
modestus: cast. modesto, modestia, inmodesto; cat. modest, modèstia, immodest.
virtutem > cast. virtud: pérdida de la -m final (virtute); sonorización de la -t- intervocálica en -d- (virtude); pérdida de la -e final tras dental: virtud.
virtutem > cat. virtut: pérdida de la -m final y de la vocal final (-e); la dental, que queda a final de palabra, es sorda y se escribe -t (como civitatem > ciutat).